Onder alle monumenten in Antwerpen valt de KATHEDRALE KERK wel het meest op; niet te verwonderen als je ziet dat ze ‘torenhoog’ boven de huizen uitsteekt en als je bedenkt dat ze een voetbalveld groot is.

De christenen noemen hun tempel ‘kerk’; een term die afgeleid is uit het Grieks en zoveel betekent als ‘huis van de Heer’. Inderdaad, als je als christen naar de kerk gaat, dan is het om eigenlijk een bezoek aan God te komen brengen. Daarom dat de altaartafel het belangrijkste kerkmeubel is. Een kathedraal is een bijzondere kerk. Daar staat immers de stoel van een bisschop, de verantwoordelijke van een grote kerkelijke regio, een bisdom. De bisschopsstoel wordt vanuit het Latijn ‘katheder’ genoemd, vandaar de gebruikelijke naam ‘kathedraal’ voor een bisschopskerk.

De O.-L.-Vrouwekerk van Antwerpen bestond al enkele honderden jaren als parochiekerk vooraleer ze in 1559 tot bisschopskerk, ‘kathedraal’, verheven werd. Door de afschaffing van het bisdom Antwerpen is ze die titel in 1803 terug verloren. Sinds de heroprichting van het bisdom Antwerpen in 1961 staat er dan terug een ‘katheder’.

Meer nog, ruim 500 jaar reeds is de unieke elegante ‘Onze-Lieve-Vrouwetoren’ van de hoofdkerk het symbool bij uitstek van de stad. Deze 123 m.-hoge trots van alle Sinjoren tekent a.h.w. het gelaat van Antwerpen. Geen panoramisch zicht van Antwerpen zonder de grote TOREN van deze monumentale kerk.

Ook al is de toren net geteld 123 m. hoog, hij is niet één, twee, drie gebouwd: de werkzaamheden hebben net 100 jaar geduurd en daarmee bereikte de bouw van de kerk er in 1518 echt zijn ‘hoogtepunt’ mee. Voor die tijd - nauwelijks zonder hoogbouw - een ongelofelijk ‘toppunt’ van design, techniek en durf. Je houdt het niet voor mogelijk hoe een stoere torenbasis zich zo kan laten meeslepen om naar boven toe geleidelijk aan te versmallen en uiteindelijk in de lucht a.h.w. op te lossen: een vingerwijzing naar de hemel, een wegwijzer naar God... die je niet uit het oog mag verliezen. Als volmaakte realisatie van het gotische toren-ideaal verdient hij beslist veel meer bekendheid !

Laten we niet vergeten dat deze stadstoren ook uiterst functioneel was in het leven van de gemeenschap. Hij is tegelijkertijd bedoeld als uurwerktoren, klokkentoren, uitkijktoren, beiaardtoren. Voor de meeste van die functies beschikken we nu over geavanceerde technische middelen.

Zoals de toren de stad beheerst, zo beïnvloedde de kerk vroeger ook het leven van die stad. Waar de Grote Markt met de gildehuizen en het stadhuis het centrum van het economisch leven was, functioneerde de Onze-Lieve-Vrouwekerk meer als CENTRUM VOOR HET SOCIALE-CULTURELE LEVEN. Wanneer op een zomerse maandagavond de beiaard speelt, beleef je hoezeer deze kerk mee opgenomen blijft in haar omgeving en in het echte stadsgewoel.

Een kathedraal staat nooit alleen. Door secularisatie en moderne urbanisatie vergeten we dat vele maatschappelijke functies vroeger voornamelijk vanuit de (hoofd-)kerk bediend werden. Er was de zorg voor studie (de ‘papenschool’) en zang (het ‘Choraelhuys’), de zorg voor armen (de Tafel van de Heilige Geest), zieken (O.-L.-Vrouweziekenhuis) en overledenen (de kerkhoven, nu o.m. de Groenplaats). Later volgden nog het bisschoppelijk paleis, een semi-openbare bibliotheek en het diocesane priesterseminarie. Het is immers eigen aan de christelijke godsdienst dat ze naast de ‘verticale’ dimensie naar God, in een feestelijke kerkdienst, ook sterk het accent legt op de ‘horizontale’ dimensie naar de evenmens toe in sociaal dienstbetoon. Immers "al wat je aan de minsten der Mijnen gedaan hebt" zei Jezus, "heb je aan Mij gedaan" (Mt.25,40). Al deze functies leven nog verder in aangepaste vormen, zij het minder verbonden aan dit ene kerkgebouw.

Je begrijpt dat de grootste kerk van de Nederlanden niet op enkele jaren voltooid kon zijn. Aan de huidige kathedraal gaat dan ook een eeuwenlange GESCHIEDENIS vooraf; een geschiedenis die trouwens nog verder duurt want bouw, restauratie en onderhoud van een kerk geraken eigenlijk nooit af. Dit blijft dan ook de permanente zorg van de kerkfabriek die instaat voor het materiële van het gebouw, en die hiervoor beroep kan doen op een eigen technische ploeg.

Bij de O.-L.-Vrouwekerk is het net als bij vele menselijke ondernemingen en instellingen: het begint klein, het groeit en groeit, maar naarmate het in omvang toeneemt, komen er ook meer en meer zorgen bij. Zoals bv. in één eeuw tijd het Centraal Station te Antwerpen begonnen is als een klein stationnetje, verder evolueerde tot een grote ijzeren loods en uitgegroeid is tot een heuse ‘spoorwegkathedraal’, zo is ook de echte kathedraal eens begonnen als een kleine eenvoudige kapel, die later in 1124 plaats moest ruimen voor een Romaanse parochiekerk, en nog eens 230 jaar later geleidelijk aan vervangen werd door een indrukwekkende nieuwbouw in gotische stijl. De 170 jaren bouwtijd van dit gotisch heiligdom zijn synoniem voor 8 opeenvolgende generaties. Die hebben er aan gewerkt vanuit hun geloof in de goede God, maar evenzeer vanuit hun geloof in de volgende generatie, dus in de jeugd.

De geschiedenis van het grootste kerkgebouw der Nederlanden vangt aan in 1124. Een oude kapel hier werd toen parochiekerk, hetgeen resulteerde in een respectabele kerk in Romaanse stijl. Op haar beurt zou die vanaf 1352 vervangen worden door de huidige gotische kerk. 170 Jaar zou het duren vooraleer deze in de huidige vorm voltooid was.

Maar in een tijd toen Antwerpen dé economische en culturele stad van Europa was, dacht keizer Karel V aan een never-ending story. De kerk die met een lengte van 119 m., een dak van meer dan 1 ha en 128 ramen toch al gerekend mag worden onder de groten der aarde, wenste hij nog immens uit te breiden - een wereldtentoonstelling waardig. Nu nog wordt het tracé van de straten aan de oostkant van de kerk bepaald door die droom, welke echter in het water viel door (het bluswater van) een rampzalige brand in 1533.

Was het niet de ruimte van de kerk die toenam, dan toch haar hiërarchische positie want enkele jaren later in 1559 werd zij bij de oprichting van het bisdom Antwerpen gekozen als kathedrale kerk; hetgeen echter weinig indruk maakte op de organisatoren van de beeldenstormen (1566 en 1581). Een nieuwe kunstminnende wind kwam aanwaaien bij het katholieke herstel in 1585 in de geest van de Contrareformatie en dus van de barok.

In de Franse periode werd de kerk compleet leeggehaald. Er dreigde zelfs volledige afbraak! Gelukkig wist stadsbouwmeester Jan Blom die plannen op de lange baan te schuiven. In de 19de eeuw volgde een totale nieuwe aankleding: oud meubilair werd aangekocht uit afgeschafte (klooster-)kerken, nieuwe meubels werden besteld in neoclassicistische, nadien overvloedig in neogotische stijl (het monumentale koorgestoelte, meerdere zijaltaren en tochtportalen).

Toen Antwerpen in 1961 terug een zelfstandig bisdom, besloot het Antwerpse Provinciebestuur tot grondige restauratie van de kathedraal, een gigantisch project dat ook na 2000 nog verder blijft lopen. Dit was ook dé kans voor archeologisch onderzoek. En wat er allemaal al niet opgegraven is!

Binnen sta je in een uitzonderlijke wijde ruimte van 7 (!) beuken met 48 pijlers: een versteend bos. Het is dit ruimtelijk effect dat de Kathedraal van Antwerpen zo apart maakt en ook indruk maakt op de vele toeristen. Bouwkunst is ruimte scheppen. In een gotische kerk is ook heel wat SYMBOLIEK IN DE ARCHITECTUUR doorgedrongen.

Er is de bijna 120 m.-lengte, gaande van de westelijke ingang naar het koor met de glasramen in het oosten; symbool van de menselijke zoektocht naar meer harmonie en volmaaktheid.

Er is de hoogte (van ca.27 m.) in de middenbeuk en (van 42 m.) in de koepel: symbool van het opkijken naar God die alles overstijgt.

Er is de wijdheid van het gebouw, ook in de breedte: symbool als je wil van de oneindigheid van God.

Zo kom je met de drie dimensies tot een echte religieuze ruimte. Een gotische kerk betreden is niet zomaar in een ander gebouw binnenkomen, het is in de andere dimensie van het leven komen te staan, in de dimensie van Schoonheid, Goedheid en Waarheid, ja van Volmaaktheid en Eeuwigheid.

Dat deze religieuze ruimte van christelijke signatuur is, blijkt o.m. uit het grondplan in de vorm van een kruis, het marteltuig waaraan Christus gestorven is. De dwarsbeuk beantwoordt aan de dwarsbalken van het kruis terwijl de kapellen in de kooromgang, de zgn. straalkapellen, dan een stralenkrans vormen rondom het hoofd(-altaar) van Christus. Ook de oriëntatie, d.i. de gerichtheid van het gebouw naar het oosten waar de zon opkomt, wijst naar Christus, dé zon in het leven van christen gelovigen.

In de Kathedraal vind je een groot stuk van de Antwerpse geschiedenis in beeld gebracht, gaande van de eerste missionarissen die je aan het hoofdportaal verwelkomen, tot de vorsten die zichzelf probeerden te vereeuwigen in kleurrijke glasramen. De gewone mens die voor zijn dagelijkse broodwinning moet werken, herkent zich het gemakkelijkst in de fierheid waarmee DE AMBACHTEN hun werktuigen op de gewelfschilderingen lieten aanbrengen: een sublieme hulde aan de menselijke arbeid die de hemel wordt in geprezen!

Dat de hoofdkerk van de stad zo immens groot geworden is, is grotendeels te danken aan de ambachten. Dankzij het toenemende economische belang van de stad nam het aantal ambachten in de 15de eeuw gestadig toe. Elk van verlangt een eigen kantoor met een waardige gevel op de Grote Markt, een sociaal dienstencentrum voor behoeftige leden, en ook een eigen kapel in de hoofdkerk. Daarom dat men in de 15de eeuw de oorspronkelijk geplande kerk met 5 beuken wegens plaatsgebrek verbreed heeft tot 7 beuken, zodat er 2 rijen pijlers extra toegevoegd werden waartegen men dan altaren kon opstellen. In een sportieve concurrentieslag wilden tientallen ambachten hier elkaar overtroeven in de artistieke inrichting van hun kapel. Het resultaat mocht gezien worden. Aanvankelijk waren deze kapellen opgesmukt met laatgotische (gebeeldhouwde) retabels. Na de beeldenstormen komen er barokke schilderijen op. Door de afschaffing van de ambachten tijdens het Franse bewind, werden alle schilderijen door de staat aangeslagen; vele ervan kun je nu gaan bewonderen in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten.

Je kunt het je nu nauwelijks voorstellen wat een kunsttempel het hier moet geweest zijn vóór de Franse Revolutie. Gelukkig zijn er niet minder dan 23 interieurschilderingen van deze kerk uit de baroktijd bewaard om je er toch een indruk van te geven.

De Kathedraal is vooral bekend om de SCHILDERIJEN VAN RUBENS zoals ‘de kruisoprichting’ en ‘de kruisafneming’, meeslepende toneelscènes die de toeschouwer uitnodigen om het drama van Jezus’ lijden en sterven opnieuw mee te beleven. Geen ‘art pour l’art’ deze wereldberoemde creaties met hun schitterend coloriet en typische diagonale barokcompositie.

‘De kruisoprichting’ (1610) was oorspronkelijk niet voor deze kerk bestemd, doch werd na het Franse bewind dankbaar in ontvangst genomen. Ingenieus hoe Rubens middenpaneel en zijluiken samen tot één groots drama uitgebouwd heeft.

‘De kruisafneming’ (1611) was bedoeld als altaarstuk voor de gilde van de kolveniers, en staat nog altijd ongeveer op dezelfde plaats. Hier worden 4 taferelen in beeld gebracht waar Christus gedragen wordt: door de legendarische St.-Kristoffel, door zijn zwangere moeder Maria (Lc.1,42), door de oude Simeon in de tempel (Lc.2,22-35) en door zijn trouwe vrienden bij het kruis. Ken je het verhaal van "Een hond in Vlaanderen" ? Dat speelt zich ook hier af.

‘De verrijzenis van Christus’ (1612) is als hoopvolle boodschap van ‘er is leven na de dood’, bedoeld voor een grafmonument, nl. van de beroemde drukker Jan Moretus.

Tenslotte is er ‘de tenhemelopneming van Maria’ (1625) op het oude hoofdaltaar, waar Maria met de mooiste baljurk van de stad, in volle zwier het hemelse geluk binnentreedt.

Daarnaast zijn er nog tal van bezienswaardigheden, waaronder de verbluffende preekstoel (M. van der Voort Sr., 1713) die de christelijke boodschap aan de vier werelddelen predikt. Zelfs vogels en eekhoorntjes luisteren mee. Let op hoe de vier werelddelen in hun exacte geografische situering opgesteld staan en hoe ze elkaar enigszins ‘broederlijk’ de hand reiken.

Bekijk of liever aanhoor ook eens de beide orgels. De kerk, het gebouw en de kunstwerken komen pas echt tot leven als er muziek in (het) huis (van de Heer) is. Dat ervaren vooral ook de ca. 2000 gelovigen die hier op een weekend en op feestdagen de EUCHARISTIEVIERING meemaken.

Dat ervaren ook de toehoorders van de CONCERTEN.

Hopelijk mag ook jij ontdekken hoe boeiend een bezoek aan deze kathedraal kan zijn. Hiervoor kan je de aangeboden RONDLEIDINGEN volgen.

Binnenkomen in een kerkruimte is in de andere dimensie van het leven komen te staan; het is zich bewust worden van de liefdevolle aanwezigheid van God, de almachtige Schepper van hemel en aarde. In zo’n ‘huis van God’ mag je je thuis voelen met al je vreugden en zorgen, dromen en idealen.

En vergeet vooral niet dat ook jij "Gods tempel bent en dat Gods Geest in u woont!" (1 Kor.3,16)