Over ons Blog Contact
Bezoek aan Breendonk

Concentratiekamp in de Tweede Wereldoorlog. Alleen als je de duisternis hebt gekend, kun je het licht naar waarde schatten.

1. Aan de ingang

2. De toegangspoort

3. Gevangen

4. De kazematten

5. De folterkamer

6. Houten barakken

7. Drukkerij en kampbureau

8. De zaal

9. Het museum van het fort

10. De werf

11. De plaats van de terechtstellingen

12. De zaal met relekwieen

13. Donkere cellen

14. Meditatiecellen

15. De uitgang

1. Aan de ingang

Als je het kamp bezoekt, kom je eerst in een apart gebouw. Daar is nu de ingang. Dat gebouw was het wachtlokaal van de Duitse Wehrmacht, het landleger die het fort bewaakte. Hier vind je gegevens over de geschiedenis van het kamp. Het Fort van Breendonk is niet gebouwd als concentratiekamp. Daarvoor gebruikte de nazi-bezetter het in de Tweede Wereldoorlog. Van het fort zijn er twee maquettes:

- de ene maquette toont het oorspronkelijk fort. Het is bedekt met aarde en gras. Vanop een
afstand lijkt het op een heuvel;
- de andere maquette toont het fort in de nazi-bezetting nadat de gevangenen 250 000 ton
aarde (!) hebben verwijderd.

Naar boven

2. De toegangspoort

Getuigenissen

Als je onder de toegangspoort staat en het fort door de lange gang binnenstapt, denk dan aan de 4 000 gevangenen die je in de oorlog zijn voorgegaan. De kasseien lagen niet zo mooi gelijk als ze nu liggen.

Ik sta voor de open muil van de hel: een duistere, gewelfde corridor. Zo herinnert Bert Van Hoorick zich zijn eerste indruk van Breendonk.

Luister hier naar het getuigenis van R. Libotton. Hij zat gevangen in Breendonk. Zijn woorden zijn niet overdreven. Uit dit kamp ontsnapte niemand. In de hele oorlog zouden er drie ontsnappingspogingen zijn geweest. Een man zou erin geslaagd zijn uit het fort te ontkomen. Hij zou vanuit de gracht in de riolen van de gemeente gekropen zijn en zich daarin dagenlang hebben schuilgehoudenÓ. Die gracht is naast de Baily-brug (links) waarlangs je straks het fort zult verlaten.

Waarom is R. Libotton hier terechtgekomen, volgens de bandopname?
Hoe heeft hij de aankomst in Breendonk beleefd?
Geef een voorbeeld van de manier waarop ze de gedetineerden bij hun aankomst al willekeurig en mensonwaardig behandelen.
Vergelijk met de tekst in de inleiding (opgesteld door B. Van Hoorick en door de Raad van Bestuur van het Fort van Breendonk).
Waar diende het voor?

Zoals in alle nazi-kampen ontneemt het regime in Breendonk de gedetineerden hun menselijke waardigheid. Door het lichaam te verzwakken proberen de SS-ers de geest af te stompen en het moreel te breken. Ze moeten het meesterschap van hun beulen erkennen. De SS-kampen zijn tegelijkerijd harde werkkampen, vernietigingskampen en dodenkampen. Het hongerregime en de dwangarbeid vernietigen de mens helemaal. Ze behandelen hem als een slaaf zonder geneeskundige verzorging.

Gevaarlijke mensen

Prins de Ligne is de voorzitter van het Rode Kruis. In 1941 maakt de prins zich bezorgd om het lot van de gevangenen van Breendonk. Generaal von Hammerstein is de adjunct van von Falkenhausen, Duits bevelhebber in bezet Belgie. De generaal geeft de prins als antwoord:

Vergeet niet dat het fort een gevangenis is voor gevaarlijke individuen. Voor individuen die zijn veroordeeld tot dwangarbeid. Ik zou er niet wensen te verblijven, want dat soort gevangenis is geen aards paradijs. Onder de gevangenen zijn er misdadigers van gemeen recht, israelieten en ongewensten. Kortom: mensen die de Staatspolizei terecht als gevaarlijk beschouwt.

Naar boven

3. Gevangen

Rechts in de gang zie je de SS-kantine. Daar vinden ten minste twee spoedveroordelingen plaats, onmiddellijk gevolgd door onmiddellijke terechtstellingen. Op de achtermuur de cynische slogan Meine Ehre heisst Treue. Dan kom je voorbij de gevangeniscellen. In de lente 1941 hebben ze zes cellen gebouwd in een van de kazematten (chambrees) van de soldaten. De andere helft hebben ze ingericht voor de wacht. Ze maken een cel door een hek afgesloten om de gevangene goed in het oog te houden. Begin 1942 hebben ze nog zes cellen bijgebouwd in de kazemat waaruit de wacht weggaat. Later maken ze nog twaalf cellen in de kazemat ernaast. De gevangenen in die cellen hebben boodschappen in de muur gekrast. Je kunt een van die graffiti, die ze na de oorlog hebben teruggevonden, nog bekijken in de cellen zelf, of in de diamontage die in die cellen staat. Hier kun je ook luisteren naar een mondelinge getuigenis, of lezen (zie bibliografie) wat de overlevenden overkomt.

- Hoe kan de gevangene zich toch een beetje ontspannen als hij in zijn cel moet staan.
- Hoe kan hij toch met anderen communiceren?
- In de gang hangt een zak aan een van de deuren. Waartoe heeft die gediend?

Naar boven

4. De kazematten

In de Stube (kamer) verblijven eerst 52 en later tot 48 Haftlinge. Hier is het altijd vochtig en koud. Op de bedden liggen zakken met stro. De gevangenen moeten die elke morgen opmaken tot mooie gladde en vlakke blokken. Dat is de Bettenbau. EIke kamer heeft een kameroverste, de Zugfuhrer (Zug = ploeg), door de SS aangeduid onder de Haftlinge.

- Geef ten minste twee redenen waarom de gevangenen het liefst zo ver mogelijk van de deur
liggen.
- Waarom liggen ze het liefst in het midden van de drie stapelbedden? >
- Wat krijgen de gevangenen te eten volgens de getuige die je hier hoort?
- Wat is de rol van de kameroverste? Luister naar de getuigenis!

Naar boven

5. De folterkamer

Als de Duitsers in 1944 wegtrekken, proberen ze de sporen van mishandeling te doen verdwijnen. Door verhalen van mensen, die ze in de bunker hebben mishandeld, hebben we een trouwe weergave van de uitrusting van de folterkamer. De folterkamer is een vroegere kruitkamer. De Duitsers hebben alle toegangen zorgvuldig dichtgemetseld, op een na. In de folterkamer moeten de gevangenen zich uitkleden. Dan binden de bewakers hun handen op de rug, maken hun polsen vast en hangen ze op. Dan slaan de bewakers erop tot de gevangenen de inlichtingen verstrekken die de Duitsers willen of het bewustzijn verliezen of helemaal gek worden. Folteren doen ze op veel manieren: vingerklemmen, hoofdklemmen met loden bolletjes, elektrische naalden, ijzeren staven die ze roodgloeiend maken. Die voorwerpen vind je hier, andere liggen in het museum verder in het kamp. Breendonk heeft een folterkamer die goed is uitgerust. Over wat hier gebeurt, stelt niemand ooit vragen. Hier martelt de SS gevangenen die ze van heinde en verre, van binnenland en buitenland aanvoeren.

- Het getuigenis geeft aan dat het de bedoeling was de gevangenen in die kamer lichamelijk
te folteren. Waaruit kun je dat opmaken?
- Wat doen ze met een gevangene die tijdens een verhoor het bewustzijn verliest?
- Je kunt aanvoelen hoe het is als ze je ophangen zoals het hier gebeurde.

Hou je handen op je rug. Strengel je vingers in elkaar. Laat nu een vriend(in) je handen naar boven drukken. Hij of zij moet dat wel zachtjes doen!

Eerst zul je voorover buigen. Al gauw zul je stop moeten roepen.

Voor de gevangenen die ze hier verhoorden, was er geen stop.

Naar boven

6. Houten barakken

Als de kazematten van het fort niet meer volstaan, bouwen ze houten barakken bij. Eerst brengen ze hier joden, later maken ze geen onderscheid meer. In zo´n barak brengen ze zestig mensen bij elkaar. In de laatste van de toenmalige barakken zie je materiaal dat ze gebruikten bij het werk op de werf. Zie verder onder 10- De Werf

- Als de nazi´s hierin joden huisvesten, dan kun je uit de SS-logica afleiden dat de
levensomstandigheden hier niet ideaal waren. Heb je daar voorbeelden van?
- Bekijk een houten barak. Vergelijk met de vorige kazemat. Wat zie je hier? Waarom?

Naar boven

7. Drukkerij en kampbureau

In dit voormalige bureau staat een drukpers. Het is de drukkerij waar ze de formulieren voor de Sipo (Sicherheitspolizei) drukten. Nu stellen we Breendonk hier audiovisueel voor. Dat het leven hier erbarmerlijk was, zal je nu al wel duidelijk zijn. Eind 1942 meldt de Duitse militaire dokter 101 gevallen van honger-oedeem op 300 gevangenen. Ook zijn er altijd meer sterfgevallen. Een verslag van de militaire arts Pohl, (gedateerd 12 november 1942), vermeldt dat nadat we voedselpakketten hebben afgeschaft, tussen september en november 1942, tellen we

19 gevangenen hebben hun gewicht behouden,

25 gevangenen zijn 1 kilogram verlicht,

24 gevangenen zijn 2 kilogram verlicht,

33 gevangenen zijn 3 kilogram verlicht,

21 gevangenen zijn 4 kilogram verlicht,

16 gevangenen zijn 5 kilogram verlicht,

30 gevangenen zijn 6 kilogram of meer verlicht

De 19 gevangenen die onder die maatregel niet geleden hebben? Ploegleiders, kameroversten, koks en bevoorrechte handwerklui.

- Was dat SS-bureau alleen een drukkerij? Wat drukten ze in die drukkerij?
- Een van de werknemers van de drukkerij is ook om andere redenen bekend gebleven. Wie is
hij?
- Hoeveel namen van gedetineerden hebben we kunnen terugvinden?
- Welke oorzaak van overlijden vind je op de (zeldzame) officiele formulieren?
- Waarom hebben de nazi´s sommige Haftlinge uit Breendonk ontslagen?
- Wat gebeurde met de beulen van het fort en van andere concentratiekampen na de oorlog?

Naar boven

8. De zaal

Oorspronkelijk dient deze ruimte voor de stortbaden. Later was ze keuken. In 1941 en 1942 zit de Luikse schilder Jacques Ochs in Breendonk gevangen. Als zijn talent bekend raakt bij de kampoversten verplicht de bevelhebber Ochs om te tekenen. Ochs maakt officiele portretten, ook karikaturen en tekeningen over het kamp. Sommige kunnen ze buitensmokkelen, andere zijn na de oorlog weer in het bezit van het Fort van Breendonk gekomen. Ochs zelf heeft zijn schetsboek aan het Fort geschonken. Behalve werken van Jacques Ochs zijn hier en in het museum van het kamp ook werken van o.m. Melis en van Van Wilchar te zien. Van Wilchar zit vanaf april l942, tien maanden in Breendonk. Hij vermagert 20 kg. Hij heeft nooit kunnen tekenen in het fort. Net als de andere gevangenen moet hij grond afgraven en wegvoeren. Na zijn vrijlating heeft hij heel expressionistische werken getekend om de ervaringen van het kamp te kunnen verwerken.

- Verwijzen de tekeningen van Van Wilchar naar werkelijke gebeurtenissen?
- Zo ja, naar welke?
- De tekeningen van Ochs zijn realistisch, die van Van Wilchar niet.
- Welke spreken je het meest aan en waarom?

Naar boven

Naar boven

9. Het museum van het fort

Het fort van Breendonk: van Belgisch verdedigingsfort tot Auffangslager. De ontwikkeling van het geschut en de ervaring uit de Russisch-Japanse oorlog (1904-Õ05) leren de Belgische militaire overheid iets. Een versterkte verdedigingslinie op enkele kilometers van een stad (zoals rond Antwerpen), is niet meer bestand als ze ze rechtstreeks beschieten. Ze moeten een nieuw systeem hebben om de stad te verdedigen: moderne, bewapende versterkingen op grotere afstand (tot 16 km). Zo ontstaan o.m. de forten van Breendonk, Liezele en Walem. In de Eerste Wereldoorlog hebben de Duitsers het fort van Breendonk vanaf 1 oktober 1914 beschoten. Op 9 oktober geeft het fort zich over, na de dood van zijn bevelhebber. Van 10 mei tot 15 mei 1940 coordineert Koning Leopold III vanuit het fort de Belgische troepen.

- Noteer in zaal C van het museum (gelijkvloers) de dagindeling van de gevangenen in het
kamp. Je vindt er ook wat ze te eten kregen. Noteer dat.
- In die zaal ligt ook een rugzak, gevuld met bakstenen.
- Hebben ze die gebruikt? Waarom?
- Zoek op die verdieping van het museum informatie over Monseigneur Gramann.
- In zaal E vind je gegevens over de processen van de beulen van Breendonk na de oorlog.
Noteer de beroepen van de Vlaamse beulen. Zo krijg je een idee van de sociale groepen die
de ideologie van de Nieuwe Orde het makkelijkst kon verleiden.
- In die zaal kun je ook de levensloop van SS-Sturmbahnfuhrer Schmitt natrekken.

Het is een klassiek verhaal van een gewone man die zich in de jaren 30 tot het nazisme aangetrokken voelt. Vat de gegevens samen.

Op de eerste verdieping van het museum vind je informatie over het ontstaan van het nazisme en over de andere concentratiekampen van het Derde Rijk.

- Waarvoor dienden de concentratiekampen in Duitsland?
- Waar in Europa waren de meeste kampen?
- Waarom hebben ze de kampen juist daar opgericht?
- Welke waren de grote uitroeiingskampen?
- Hier zie je ook uniformen en kentekens die ze op die uniformen naaiden (of schilderden).
Wat betekenen die kentekens?

Naar boven

10. De werf

Als je uit het museum komt en naar de plaats van de terechtstellingen wandelt, kom je voorbij de werf. Hier hebben we materialen bij elkaar gebracht, o.m. kipwagentjes uit de kleiputten. Die gebruikten ze om de grond van het fort te vervoeren. Het geeft je een idee van die karwei die ze alleen met handenarbeid hebben volbracht. In het totaal hebben ze 250 000 m3 aarde verzet. Dat is 250 miljoen liter. Een kruiwagen van een metselaar heeft een inhoud van 80 liter. De gedetineerden hebben dus 312 000 kruiwagenladingen versleurd. Het waren er veel meer. Ze werkten met platte kruiwagens uit de kleiputten. Daar ging minder in. De gevangenen moesten niet alleen graven, ook stenen wegbrengen en nog veel meer. Nu is de werf een rustige plaats begroeid met gras. Je zou de werf Martelarenplein kunnen noemen.

Naar boven

11. De plaats van de terechtstellingen

Dit is een herdenkingsplaats voor de doden van Breendonk. De hulde die twee oud-gedetineerden, Paul M.G. Levy en Marcel Louette uitspreken, geeft je stof tot nadenken. Gevangenen fusilleren of ophangen, deden ze in Breendonk veelal op willekeurige basis. Tussen 1942 en 1944 kiezen ze af en toe groepjes van tien gevangenen lukraak uit om ze als gijzelaars te fusilleren. Ook executeren ze verzetslieden (weerstanders), in de ogen van de nazi´s terroristen. Wie gaat sterven, mag zijn familie schrijven, maar ... geen van die brieven, die ze aan de kampcommandant afgeven, heeft ooit zijn bestemming bereikt. De korte berichten die Monseigneur Gramann buiten het fort smokkelt, zijn de uitzondering die de regel bevestigen. Executies voltrekken ze in Breendonk niet alleen met de kogel. Vaak hangen de SS-ers ook mensen op. Tegenover de executiepalen hebben ze een galg opgericht. Ze hangen de gedetineerden met drie tegelijk op, voor hun makkers die ook veroordeeld zijn en hun beurt afwachten.

- Hoeveel mensen hebben ze in Breendonk gefusilleerd of opgehangen? Aan de hand van de
naamlijst die we hebben gereconstrueerd, kun je een schatting maken.
- Die lijst geeft ook aan hoe oud de ge'xecuteerden zijn.
- Hoe oud is de jongste leeftijd die erop voorkomt?
- Hoe oud is de oudste?
- Schat ruwweg het gemiddelde (welke categorie overheerst)? Vind je dat jong of oud?

Naar boven

12. De zaal met relikwieen

Deze ruimte is bijna ingericht als een kapel. Je vindt urnen met asse uit alle grote concentratiekampen, samen met andere relikwien van de grote Holocaust. Het zijn getuigen van de tragedie waarin Breendonk een schakel was. 40 % van de 4000 Breendonk-gevangenen hebben de nazi-kampen niet overleefd. Dat is het gevolg van een politiek die naziÕs bewust ontwikkelden. Ze hebben hele mensengroepen -die anders waren of een andere mening hadden- gedegradeerd tot zaken, voorwerpen waarover de Uebermensch kon beschikken. Als ze die Untermenschen niet meer kunnen gebruiken? Dan gooien ze die weg. De nazi-ideologie had behoefte aan een zondenbok voor wat fout ging in de wereld. Die vond ze in het joodse volk. Ondanks zijn vervolging heeft dat volk altijd de eigenheid van zijn cultuur behouden.

- Welke voorwerpen wijzen op de wil van het joodse volk om cultureel te overleven?
- Je vindt hier ook voorwerpen die verwijzen naar Mgr. Gramann. Wie was hij?
- Hoe steunde hij veel gedetineerden?
- Waaruit putten de gevangenen de kracht om vol te houden en te over-leven; om, ondanks de
folteringen, geen bekentenissen af te leggen en te sterven?
- Hoeveel mensen in de concentratie-kampen van het Derde Rijk hebben gezeten. Hoeveel zijn
er gestorven? Waarmee kun je dat vergelijken?

Naar boven

13. Donkere cellen

Je loopt nu weer langs de centrale gang van de ingangspoort naar de kazematten, maar in de andere vleugel. Bij de ingang, zie je donkere cellen die ze hebben gebouwd in de kamer die eerst diende om de arrestanten op te vangen. In die donkere cellen komt geen daglicht binnen. De lichtschakelaars staan buiten de cel, buiten het bereik van de gevangenen. Zo kunnen ze gevangenen dagenlang met kunstlicht wakker houden, of ze in helemaal in het donker opsluiten.

Naar boven

14. Meditatiezaal

In deze zaal brandt de eeuwige vlam die herinnert aan alle verdwenen gevangenen van het Fort van Breendonk. Aan de muur vind je ook een lijst met de namen van alle mensen, van wie we weten dat ze in het fort opgesloten zaten tijdens de Duitse bezetting. We hebben er 3 456 geregistreerd. Door de eigenheid van het Fort van Breendonk als Auffangslager en het gebrek aan archieven is die lijst nog onvolledig. We vermoeden dat 4 000 Haftlinge in Breendonk hebben vertoefd.

Stel je even voor dat je drie maanden als gevangene in het fort zit. Je zit eerst een maand in de cel. Daarna kom je terecht in een Stube met 40 andere gevangenen. Dan moet je elke dag mee naar de werf. Wat zou jij in de muur van je cel hebben gekrast? Wat zou jij denken over je medegevangenen die al langer dan een jaar in het fort zaten? Wat zou je mening over de SS-ers zijn? Hoe denk je over die medegevangene die in jouw kamer verblijft en met de SS meedoet? Hoe sta jij vandaag, tegenover een dictatoriaal regime dat mensen die anders denken wil uitschakelen door ze in concentratiekampen uit te hongeren en af te beulen?

Naar boven

15. De uitgang

Als je de meditatiezaal verlaat, kom je in een soort van doolhof. Hier staan de namen van alle gevangenen nog eens vermeld. Nu achter een muur, zodat je maar af en toe een naam ziet. In Breendonk zaten mensen van alle slag, linksen en rechtsen, gelovigen en ongelovigen, veel mannen en soms vrouwen, jongeren en ouderen. Als een politiek regime, zoals dat van de gruwel van die kampen, terugkomt, dan kan hier morgen ook ... jouw naam staan. De zig-zag uitgang, van de duistere gang naar het heldere buitenlicht toe, heeft een symbolische betekenis. Eenmaal opgesloten te Breendonk wist je niet hoe en of je er ooit zou uit geraken om van het licht en de vrije lucht te genieten. Voor wie het geluk had te overleven, geldt dan ook het citaat:

Alleen hij die duisternis heeft gekend Kan het licht naar waarde schatten

Als je naar buiten gaat, loop je over de Baileybrug. Het Belgische leger heeft die gebouwd op de plaats waar bij de bevrijding een vlotbrug lag. De oorspronkelijke uitgang was toen vernietigd. Links naast de brug merk je de overloop van de gracht naar het riolenstelsel van de gemeente, waarlangs een gevangene zou ontsnapt zijn.

- Ken je andere voorbeelden van Breendonk-kampen uit de geschiedenis van na de Tweede
Wereldoorlog?
- Zijn er in het recente verleden of vandaag nog plaatsen waar mensen verdwijnen, zonder
proces gevangen zitten of om het leven worden gebracht omwille van hun overtuiging of
omdat ze anders zijn? Verzamel documentatie voor een nabespreking.
- Ken je groepen die zich inzetten om te voorkomen dat zoiets zich herhaalt?

Om over na te denken

De Duitse dominee Martin Niemller overleefde de KZ, de concentratiekampen.
Na zijn terugkeer schreef hij:
Eerst vielen de nazi´s de communisten aan
Ik ben geen communist.
Ik heb niets ondernomen.
Dan vergrepen ze zich aan de joden
Ik ben geen jood.
Ik heb niets gedaan.
Dan was het de beurt aan de zigeuners.
Ik ben geen zigeuner.
Ik heb nog altijd niets ondernomen.
Dan vielen ze de democraten aan.
Ik ben een democraat.
Ik heb geprobeerd om me te verzetten.
Maar het was te laat.
Er was niemand meer om naar mij te luisteren.

Beknopte bibliografie

- Commissie voor Oorlogsmisdaden, Het Folterkamp Breendonk.Verslag, Brussel, 1947.

- De Oorlogskranten. Deel 71, Breendonk. Uitg. Florence N.V., St.-Gillis-Brussel, 1994.

- H. Derks, M. Schepers en P. De Vylder, Wilchar-Breendonk. Uitg. V.Z.W. Morgen, Borgerhout, 1982.

- F. Fischer, LÕEnfer de Breendonck, Souvenirs vZcus. Ed. Labor, Bruxelles, 1944.

- E. Halkin, In de schaduw van de dood. Ducolot, Brussel, l965.

- P. Lansvreugt, R. Lematre, Le calvaire de Breendonck. Ed. S. Baguette, Bruxelles, Paris, 1945.

- P.M.G. Levy, Le dZfi 1940: Le refus, lpreuve et le combat. Vie Ouvrire, Bruxelles, 1985.

- Raad van Beheer van het Nationaal Gedenkteken, Fort Breendonk. 4de uitgave, 1983.

- B. Solonevitch, Breendonck, camp de tortures et de mort. Les Oeuvres, Ed. Goemaere, Bruxelles, 1944.

- V. Trido, Breendonk, het Kamp van den sluipenden Dood. Dupuis Zonen en Co., Antwerpen, 1944.

- L. Van Eck, Het Boek der Kampen. Kritak, Leuven, 1979.

- B. Van Hoorick, In Tegenstroom, Herinneringen 1919-1956. Uitg. Masereelfonds, 1982.

- H. Verreydt, Breendonk zoals het was... Uitgave NKB Vlaams Brabant, in: Vrij Volk, 1946 (heruitgave 1990).

- J. Wolf, Le Procs de Breendonck. Ed. Larcier, Bruxelles, 1973.

Bron:

De Raad van Bestuur van het Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk m.m.v. J. Van Belle en P. Wezenbeek. Uitgegeven door Het Nationale Gedenkteken van het Fort van Breendonk







Info lesmap

In deze lesmap vind je allerhande informatie over het Fort van Breendonk, het goed bewaard concentratiekamp in de buurt van Willebroek in de Provincie Antwerpen.