Over ons Blog Contact
Reacties in de pers over de aankoop van de grond en de bouw van een "sky-scraper"

Het is vanzelfsprekend dat een project zoals het oprichten van het Torengebouw de pers in die tijd sterk beroerde.

In dag- en weekbladen, in binnen en buitenlandse tijdschriften werd uitvoerig aandacht besteed aan dit gebouw dat het hoogste woningcomplex van Europa zou worden en dat tot in de jaren vijftig zou blijven.

Op lokaal vlak werd de verdeling der kampen in pro en contra niet enkel ingegeven door esthetische, urbanistische of folkloristische motieven, maar speelde de partijpolitiek zeker een even grote rol. Antwerpen werd op dat ogenblik bestuurd door een gemengd katholiek-socialistisch college, de liberalen zaten in de oppositie.

Vermits de Stad de plannen van de Algemeene Bankvereeniging gunstig gezind was (en misschien wel, wat betreft de hoogte van het gebouw, een duwtje in de "goede" richting had gegeven), was het logisch dat de liberaal gezinde pers de bouw van een "sky-scraper" in het hartje van de oude stad met alle middelen zou bestrijden.

Vooral de bladen Le Matin en Le Neptune voerden een heftige campagne tegen de verkoop van de terreinen aan de Algemeene Bankvereeniging (waarachter zij de Boerenbond wisten staan), tegen de plannen voor de bouw van een-wolkenkrabber en tegen de persoon * van burgemeester Van Cauwelaert, die zij er onrechtstreeks van beschuldigden persoonlijk profijt uit de verkoop te halen. Dergelijke verdacht makingen lagen als het ware voor de hand, daar Van Cauwelaert in 1921 de Algemeene Bankvereeniging mee had helpen oprichten. Dat hij er was uitgestapt om zelf in 1925 het Algemeen Beleggingskantoor op te richten, werd grif over het hoofd gezien.

Het heeft weinig zin om in detail de persartikelen weer te geven, de geïnteresseerde lezer verwijzen wij hiervoor naar de kranten uit die periode, lectuur die wij trouwens sterk aanbevelen.

Een greep uit de meest sprekende titels roept hopelijk de geest van de tijd terug. In verband met de verkoop van de grond en de discussie daarover in de gemeenteraad lezen we o.a.:

'Vadjudication des terrains du Marché aux Souliers. Une scandaleuse opération s'est perpétrée. Une séance houleuse. "

(Le Matin, 8.07.1928).

Vn véritable scandale. Oü I'on voit /e colIège échevinal dAnvers se moquer des Anversois. La vente des terrains du Marché aux Souliers ne fut qu'une comédie. "

(L'Etoile Beige, 8.07.1928).

'Choses incroyables. Le scandale du Marché aux Souliers. "

(Le Neptune, 10.07.1928).

"Het schandaal voltrokken. A ntwerpen in handen van de Boeren-Soviët. Een verpletterend rekwisitorium. In den gemeenteraad gestemd. De Esthetiek, opgeofferd aan de Financie.

(De Nieuwe Gazet, 29.08.1928).

Na een tijdje merkte men dat de opposanten in Le Matin een andere tactiek gingen voeren. Zij probeerden nu het grote publiek via een enquéte ervan te overtuigen dat het plan voor een wolkenkrabber esthetisch onverantwoord was:

"Le Marché aux Souliers et sa reconstruction. Le projet de "gratte-ciel" et la sauvegarde de festhétique. Notre enquéte. "

(Le Matin 30.08., 31.08, 5.09 en 8.09.1928).

voltooide Torengebouw
(Het voltooide Torengebouw, tussen 1932 en 1934.)

Zo werden achtereenvolgens ten tonele gevoerd meester Georges Caroly, een bekend Antwerps mecenas en voorzitter van de aloude vereniging "Artibus Patriae", Maurits Sabbe, conservator van het Museum Plantin-Moretus, Isidoor Opsomer, beroemd schilder en directeur van de Academie en A.J.J. Delen, adjunct-conservator van het Museum Plantin-Moretus.

Zij leverden allen, in mindere of meerdere mate, kritiek op de oprichting van zo'n hoog gebouw in het oude stadsgedeelte.

Het stadsbestuur reageerde hierop en riep de hulp in van enkele autoriteiten op het gebied van architectuur en urbanisatie, ni. P. Berlage, architect in Den Haag, V. Horta, architect in Brussel en H. Van de Velde, bestuurder van het Hoger Instituut voor Sierkunde in Brussel.

Alle drie genoten ze internationale erkenning; op 14 december 1928 dienden ze hun rapport in.

Dit was gunstig voor het ontworpen Torengebouw, alleen moesten de zijvleugels van 10 op 9 verdiepingen teruggebracht worden en was het uit esthetisch standpunt noodzakelijk dat heel het blok Schoenmarkt-EiermarktBeddenstraat in dezelfde stijl werd gebouwd.

Tevens was de "Commissie van Wijzen" van oordeel dat het gebouw door zijn vorm het hele architectonische. aspect van de Meir in gunstige zin zou beïnvloeden, omdat juist een hoogteaccent aan het einde van een grote verkeersweg architectonisch van grote waarde was.

Wat betreft de verhouding tussen de toren van de kathedraal en die van het ontworpen gebouw, meenden ze dat deze niet met elkaar in conflict kwamen voor wat betreft het stadsuitzicht vanaf de Meir. Zij beheersten namelijk afzonderlijke stadsgedeelten, die elkaar absoluut niet beïnvloedden. Zij symboliseerden beide een geheel afgescheiden stedelijke en architectonische ontwikkeling.

Dit zou tenslotte resulteren in de reeds vermelde overeenkomst tussen Stad en Algemeene Bankvereeniging van 29 juli 1929, waarin deze laatste zich ertoe verbond om, na onteigening door de Stad, alle betreffende huizen van Eiermarkt en Beddenstraat op te kopen, a te breken en er vervolgens een gebouw in dezelfde trant als het Torengebouw neer te zetten.

Dit alles strookte met een nieuw algemener plan van aanleg voor o.m. de Meirbrug, de Katelijnevest en de Beggaarden- en Sudermanstraat.

Ook buitenlandse bladen, zoals de Nieuwe Rotterdamsche Courant, volgden de gebeurtenissen in Antwerpen. Haar lezers werden voorgelicht d.m.v. een uitvoerig stuk waarin P. Berlage uiteenzette dat het Antwerpse Torengebouw daar wel degelijk op zijn plaats zou staan:

"Daar zal die moderne bouw een burcht van de sterk oplevende handelsstad, een op zichzelf eerbiedwaardig en schoon stuk architectuur wezen, dat in Antwerpen voor het eerst op grootsche wijze de bevestiging van eer moderne monumentaliteit zal planten. In stede van een vloek of een lastering van het stadsbeeld zal het torenhuis op voldoenden afstand van den middeleeuwschen kanten toren daar oprijzen als de machtige repliek van onzen eigen tijd, een belijdenis van onze hedendaagsche bouwkunst, die tevens een merkpaal zal betekenen in ons intenskrachtig leven en op zichzelf een zeer eerbiedwaardig kunstgewrocht zal zijn"

Toen Le Matin wat leeggeschreven leek, nam Le Neptune de wimpel over. In een artikelenreeks, getiteld: 'A propos de féléphantiasis du 'Boerenbond" ' Plus qu'un crime... une faute"

(Le Neptune 10. 10, 13.1 Oen 16.10.1928) poogden zij aan de hand van vraaggesprekken met Franse architecten zoals een August Perret aan te tonen dat een '.sky-scraper" op zich niet verkeerd was, maar wel de bouw ervan in een oude stadswijk.

In de pers werd bijna uitsluitend de Boerenbond als initiatiefnemer van het Torengebouw genoemd. De Boerenbond was immers veruit de belangrijkste aandeelhouder van de Algemeene Bankvereeniging. De associatie van de bouwheer van de toren met de Boerenbond leidde in de volksmond tot de bijnaam "Boerentoren".

Het is niet meer dan billijk dat ook de pro-gezinde pers aan het woord komt, dit aan de hand van enkele citaten uit een artikel van 30 augustus 1928 in Gazet van Antwerpen, dat de toestand bondig samenvatte:

"Boers geschenk"

''De menschen van te lande worden door de plaatselijke liberale pers met oogen bezien gelijk pistolen. Het woordje "Boerenbond" doet ze eene geraaktheid krijgen, en als het zoo voortgaan moet zullen de blauwe opstellers zelfs het brood en de patatten boycotteeren, omdat zij door die afschuwelijke lummels worden voortgebracht...

De boeren betuigen nochtans den besten wil. Zij komen met het allerlaatste modern afgedragen: een wolkenkrabber in cubisten stijl. Maar het is genoeg dat dit geschenk van den boer komt om al de liberale scribenten in ultra-conservateurs te herscheppen...

Zelfs het woord achteruitkrabbers werd te pas gebracht, om de allerlaatste uiting, le demier cri van den vooruitgang de borst in te drukken ...

Vroeger waren het de liberalen die beweerden den toon te geven van het nieuwe, het prachtige, het kolossale. Thans schijnen zij er zoo bang voor als een begijntje, vroeger voor den avapeur...

Ware die krabber door de liberalen ontworpen geworden en hadden er de kadodders den neus voor opgetrokken, 't is dan dat ge zoudt hooren tambouren hebben op den liberale trommel

'Wat", zou men ons voor de voeten geworpen hebben, "gij achteruitkrabbers durft tegen de wolkenkrabbers opkomen, tegen de practische manier den woningnood meester te worden. Gij wilt België en Antwerpen de eer ontgunnen de eersten te zijn om zich te Amerikanizeeren, om dingen te laten kijken waartoe men tot den dag van heden den Atlantischen Oceaan moet dweerschen om ze te zien ? ... Onze wolkenkrabber zal krabben en blijven krabben zoolang er wolken zijn. Maar moest hij ondanks alles toch begeven, ons leed zou maar door iets aan het luwen worden gebracht en dat ware door de zalige vaststelling dat hij op uwe retrograde knikkers terecht kwam.

Men ziet een geschenk verschilt hemelsbreed naar den persoon dien 't heeft geschonken. Een kwezeltje kan niet schuwer zijn voor een kus van den droes, als de mannen van de Cité voor dat boeren geschenk" Get. 'Wannes"

Zodra met de bouw was begonnen, werden de persreacties minder talrijk en ook minder hevig. Men had zich blijkbaar bij het onvermijdelijke neergelegd. Toch noteerden men af en toe een oprisping, zoals de beroemde aprilgrap van 1930 van De Nieuwe Gazet. Deze geldt nog steeds als hét voorbeeld van een geslaagde aprilgrap van een krant. Het ging natuurlijk over de "Boerentoren". Op 1 april blokletterde De Nieuwe Gazet op haar frontpagina "Paniek op de Schoenmarkt. De "Boerentoren" in den grond gezakt. Een verschrikkelijk schouwspeL De "Boerentoren" in den grond gezakt. Iedereen op de vlucht. Gelukkig geen slachtoffers. Welke is de oorzaak der ramp ?"

Het artikel was geïllustreerd met een (getruqueerde) foto waarop het ijzeren geraamte er bij stond als de toren van Pisa.

Naar het schijnt maakte het bericht een grote indruk en kwamen honderden Antwerpenaren met eigen ogen de "ramp" aanschouwen.

Naar boven







Info lesmap

In deze lesmap komt de ganse geschiedenis van de Antwerpse Boerentoren aan bod, van aanloop tot de bouw tot de volledige facelift.